“Aferin” yerine ne söylemeli? Yazı çalışmasında çabayı övmek

Çocuğumuz güzel bir harf yazdığında “Aferin, çok akıllısın!” demek içimizden gelir. Bu tür övgüler iyi niyetlidir ama araştırmacılar ve eğitimciler, çocuğun kişiliğinden çok çabasını ve stratejisini övmenin uzun vadede daha faydalı olduğunu vurgular.

Neden çabayı övmeli?

“Çok akıllısın” gibi övgüler, başarıyı doğuştan gelen bir özelliğe bağlar. Çocuk zorlandığında “demek ki o kadar akıllı değilim” diye düşünebilir ve denemekten kaçınabilir. Çabayı övmek ise çocuğa “çalışınca gelişiyorum” mesajı verir; bu da zorluklar karşısında pes etmemesini kolaylaştırır.

Örnek cümleler

• “Oluğun içinde kalmak için çok dikkat ettin.”
• “Bu sefer A’ya en üstten başladın, harika.”
• “Dün zorlanmıştın, bugün çok daha rahat yazdın.”
• “Pes etmedin, üçüncü denemede oldu.”
• “Hangisi en çok hoşuna gitti? Ben şunu beğendim, çünkü…”

Hatalara nasıl yaklaşmalı?

Hata, öğrenmenin doğal bir parçası. “Yanlış yazmışsın” yerine şunları deneyin:

• “Silinsin, bir daha deneriz.”
• “Bu harfin başlangıç noktası nerede, birlikte bakalım mı?”
• “Bu çok zor bir harf, biraz daha tekrar edelim.”

Ödül şart mı?

Küçük somut ödüller (çıkartma, yıldız) özellikle başlangıçta motivasyonu artırabilir. Ancak amaç, zamanla çocuğun kendi ilerlemesinden keyif almasıdır. Biten günleri bir çizelgede işaretlemek, ödülü dışsal bir nesneden çocuğun kendi başarısına taşır.

Kıyaslama yapmayın

Kardeşle, kuzenle ya da sınıf arkadaşıyla kıyaslamak, övgünün etkisini siler. Çocuğun bugününü dünüyle kıyaslayın.

Kutlama anları

Bir haftayı tamamlamak, ilk kelimeyi yazmak, adını ilk kez kendi başına yazmak… Bu anları küçük kutlamalarla işaretlemek, çalışmayı anlamlı kılar.

Övgünün türleri

Her övgü aynı etkiyi yaratmaz. Övgüyü üç türe ayırmak, hangisinin daha etkili olduğunu görmeyi kolaylaştırır:

• Kişilik övgüsü: “Çok akıllısın”, “Sen bir dahisin”. Başarıyı sabit bir özelliğe bağlar.
• Genel övgü: “Aferin”, “Çok güzel”. İyi niyetli ama bilgi vermez.
• Süreç övgüsü: “Bu harfe en üstten başlamayı hatırladın”, “Zorlansan da devam ettin”. Çocuğa neyi doğru yaptığını ve çabanın işe yaradığını gösterir.

Genel övgü zaman zaman kullanılabilir, ancak süreç övgüsü çocuğun öğrenmesine en çok katkı sağlayan türdür.

Yaşa göre övgü örnekleri

Okul öncesi

• “Çizgiyi yoldan hiç çıkarmadan götürdün.”
• “Hamuru o kadar güzel yuvarladın ki tam bir top oldu.”
• “Bugün kalemini parmak uçlarınla tuttun.”

Birinci sınıf

• “Kelimeler arasında boşluk bırakmayı unutmamışsın.”
• “Bu kelimeyi heceleyerek kendi başına okudun.”
• “Dünkü yazınla bugünkünü karşılaştır, ne kadar düzgünleşmiş.”

İkinci sınıf ve sonrası

• “Bu paragrafı yazarken plan yapmışsın, çok düzenli olmuş.”
• “Hata yaptığında kendin fark edip düzelttin.”
• “Zor bir problemdi, farklı yollar denedin.”

Eleştiri nasıl yapılmalı?

Bazen geri bildirim vermek gerekir. Yapıcı eleştiri için şu yapıyı kullanabilirsiniz:

1. Olumlu bir gözlemle başlayın: “Harflerin çok düzgün.”
2. Tek bir geliştirme noktası: “Kelimeler biraz birbirine yapışmış.”
3. Somut bir öneri: “Bir dahaki satırda parmak boşluğunu deneyelim mi?”

Aynı anda birden fazla eleştiri yapmak çocuğu bunaltır. Bir çalışmada tek bir noktaya odaklanın.

İçsel motivasyon

Övgü ve ödüller başlangıçta faydalı olabilir, ancak uzun vadede hedef çocuğun öğrenmenin kendisinden keyif almasıdır. Bunu desteklemek için:

• Çocuğa kendi çalışmasını değerlendirme fırsatı verin: “Sen en çok hangisini beğendin?”
• İlerlemeyi görünür kılın: eski ve yeni çalışmaları yan yana koyun.
• Seçim hakkı tanıyın: hangi defterle, hangi harfle çalışacağına bazen o karar versin.

Sık sorulan sorular

Çok mu övüyorum?

Her küçük şeyi abartılı övmek övgünün değerini azaltabilir. Gerçek ve somut gözlemlere dayanan övgüler, abartılı genel övgülerden daha etkilidir.

Çocuğum övgüye rağmen kendi işini beğenmiyor, ne yapmalı?

Bu, mükemmeliyetçi eğilimin bir işareti olabilir. Mükemmeliyetçi çocuk yazımızda bu durumla ilgili öneriler bulabilirsiniz.

Yaz Silinsin’in her sete hediye 21 günlük alıştırma planında 7., 14. ve 21. günler kutlama günü olarak ayrıldı; buzdolabı çizelgesinde çocuk her biten güne bir yıldız boyar. Planın ilk günlerine göz atın.